sobota, 22 kwietnia 2017

Nieszczęśliwe historie, które uczą i wciągają, czyli kilka słów o Wielkim Gatsbym



O Gatsbym powinien był słyszeć każdy. Jeden obejrzał ekranizację z Leonardo DiCaprio w roli tytułowej, inni czytali książkę i oglądali film, a jeszcze inni ani nie widzieli filmu ani nie czytali książki, po prostu słyszeli samo nazwisko lub widzieli je na plakatach reklamujących film. Ja zaś należę do tych szczęściarzy, którzy nie mieli okazji obejrzeć ekranizacji tejże wciągającej powieści i najpierw postanowili sięgnąć do książki.

Żaden mój wpis nie obędzie się bez małej dygresji. Rozpisywanie się i dodawanie niepotrzebnych faktów jest moim niezbywalnym nawykiem, dlatego muszę tu napisać kilka niepotrzebnych słów. Przez ostatnie dwa i pół roku rzadko sięgałam po nadobowiązkowe lektury – przedmiot historia literatury na studiach narzucił mi czytanie wielu lektur, w tym bardzo obszernych powieści, w bardzo krótkim czasie. Wyobrażacie sobie przeczytać Dostojewskiego lub Tołstoja w tydzień? Oczywiście jest to wykonalne, a ja jestem tego żywym i namacalnym dowodem, jednak szybkie czytanie żeby się wyrobić i zaliczyć pozbawia nas uroku siedzenia z książką w ulubionym miejscu, powolnego czytania i zagłębiania się może nie w każdą myśl autora, ale niewątpliwie w te, które przyciągają naszą uwagę i każą się nam zatrzymać na moment. Co więcej, ekspresowe czytanie zrodziło we mnie pewnego rodzaju wstręt do sięgania po jakiekolwiek nadobowiązkowe lektury – nie jestem w stanie przypomnieć sobie ile książek wypożyczyłam przez ostatnie dwa lata, przeczytałam kilka, kilkanaście stron i odłożyłam na półkę, nie odczuwając chęci do dalszego czytania, a przypominałam sobie o nich dopiero wtedy, kiedy biblioteka wysyłała wiadomość e-mail z przypomnieniem o nadchodzącym terminie oddania książki (czasami jednak brałam pod uwagę jeszcze jeden możliwy powód niechęci do czytania – żadna z książek, po które sięgnęłam w ostatnim czasie, nie okazała się tak dobra jak wielkie dzieła wielkich rosyjskich pisarzy).

Po co była ów dygresja? Myślę, że tym razem udało mi się dodać od siebie coś, co ma większy związek z głównym tematem posta. Otóż czuję, że Wielki Gatsby F. Scotta Fitzgeralda przełamał we mnie wszelkie obawy i niechęć do czytania dla siebie. Ta powieść uznawana za jedną z najważniejszych pozycji literatury amerykańskiej opowiada historię, z którą powinien zapoznać się każdy człowiek żyjący we współczesnym świecie.



Historia dzieje się w Ameryce lat 20., a konkretniej na Wschodzie USA, w Nowym Jorku i nieopodal miasta na wymyślonym przez Fitzgeralda West Egg. Nick Carraway, początkujący makler giełdowy, kupuje domek nieopodal ogromnego domu, a raczej pałacu, który wielu osobom nawet nigdy nie pojawił się w najskrytszych marzeniach. Odkąd tylko Carraway pojawił się w West Egg, ciągle słyszy o owianym tajemnicą Gatsbym, posiadaczu ów imponującego budynku. O Gatsbym krążą najróżniejsze plotki. Ludzka skłonność do podgrzewania atmosfery, wrodzona niebezpieczna zazdrość i złośliwe podejrzewanie najbogatszych o najbardziej haniebne czyny tworzą na temat Gatsby'ego takie teorie, że koń by się uśmiał. Ludzie widzą w nim mordercę, niemieckiego lub kanadyjskiego szpiega i wiele innych. Jak trafnie spostrzegł Carraway, łatwiej wyobrazić sobie, że człowiek wyszedł z bagien lub pojawił się w inny fantastyczny sposób niż pomyśleć, że człowiek znikąd dorobił się takiej fortuny jak Gatsby. Chociaż ludzie Gatsby'emu zazdroszczą wszystkiego i kopią pod nim dołki, dopowiadając wyimaginowane fakty, kolejna ludzka wada – darmozjadztwo – wygrywa i tym sposobem w każdy weekend w ogrodzie Gatsby'ego bawi się niezliczony tłum osób, oczywiście za pieniądze gospodarza. Goście zjeżdżali się do wielkiej posiadłości w West Egg z najróżniejszych zakątków. Bywały tam osoby, które nigdy nie rozmawiały z gospodarzem i nie zależało im na tym specjalnie. Co ciekawe, sam gospodarz mało kogo zapraszał na swoje przyjęcia – ludzie trafiali do Gatsby'ego zazwyczaj dlatego, że ktoś, kto był tam wcześniej, przywiózł ich tam lub ktoś, usłyszawszy o wielkiej zabawie, przyszedł tam nieproszony.

Nikt jednak nie zastanawiał się nad niezwykłą gościnnością Gatsby'ego. Dlaczego wielki bogacz, o którym nikt nie wie zbyt wiele, wyprawia przyjęcia na setki osób? Dodajmy, że sam zawsze pozostawał w cieniu. Kiedy Carraway został do niego zaproszony po raz pierwszy, nie rozpoznał gospodarza w swoim rówieśniku, nie wywyższającym się w rozmowie i nie pasującym do stereotypowego portretu wielkiego bogacza (jak ujął to narrator, wyobrażałem sobie, że pan Gatsby to rumiany, korpulentny jegomość w średnim wieku). Dlaczego tajemniczy bogacz o nazwisku Gatsby w każdy weekend zamieniał swoją posiadłość w wielki bal, jeśli w towarzystwie pozostawał z tyłu, zazwyczaj stojąc na schodach i obserwując bawiący się tłum obcych mu ludzi?



Dwie rzeczy z życia głównego bohatera wywarły na niego silny wpływ. Pierwsza, najwcześniejsza – pochodzenie. Ambitny Gatsby urodził się w ubogiej rodzinie, od dziecka wstydził się swojego niechlubnego pochodzenia i śnił o wielkiej pozycji, diametralnie różniącej się od tej, którą przypisano mu z dniem narodzin. Od dziecka Gatsby robił wszystko, by wybić się, by być zamożną i poważaną personą i, jak widać od początku powieści, udało mu się zrealizować swoje marzenie. Organizowanie słynnych tłumnych przyjęć służyło mu jako podtrzymywanie zdobytej pozycji i nie tylko. Marzenie Gatsby'ego o fortunie i znakomitej pozycji społecznej stało się silniejsze pod wpływem nieszczęśliwej miłości do Daisy – dziewczyny pochodzącej z jednej z najbardziej zamożnych rodzin w okolicy. Kiedy się poznali, Gatsby był w wojsku i nie miał grosza przy duszy. Ona oczywiście nie poczekała na niego – wybrała człowieka, który w tamtym czasie był równie bogaty jak ona. Wszystkie kolejne działania Gatsby'ego w celu zbicia fortuny zdawały się być motywowane nieszczęśliwą miłością do Daisy. Gatsby specjalnie dla niej przeprowadził się do West Egg, by być jak najbliżej, by być na najwyższej pozycji w towarzystwie, w którym się obracała, by zwrócić na siebie jej uwagę i złapać to, co wymknęło mu się z rąk w przeszłości.

Więcej nie powiem, żeby nie zepsuć uroku oglądania/czytania tym, którzy z historią Gatsby'ego jeszcze się nie zapoznali. Dodam tylko, że jest to historia nieszczęśliwa, bez happy endu, chociaż wydaje się, że happy end to typowa cecha amerykańskiej kultury. Fitzgerald pozostał jednak ambitny i życiowy.

Na początku wpisu powiedziałam, że historia stworzona przez Fitzgeralda należy do tych, które powinien poznać każdy człowiek żyjący we współczesnym świecie. Powód jest następujący: los Gatsby'ego pokazuje los bogacza dorastającego w biedzie, a także daje nam szczegółowy obraz tego, co pieniądz robi z ludźmi, a szczególnie z tymi, którzy pośród gór pieniędzy przyszli na świat. Ci ludzie pozostali nieświadomi wpływu majątku na ich czyny i prawdopodobnie byli niezdolni wyobrazić sobie szczere decyzje, wybory dokonane z serca, a nie ze społecznego przymusu, z konieczności podtrzymania swojej pozycji w towarzystwie i uniknięcia skandalu (tu mam na myśli przede wszystkim Daisy). Ponadto Fitzgerald na końcu powieści z precyzją wyraził to, co przeplatało się od początku historii: za pieniądze przyjaciół nie kupisz. Pomimo tłumnych imprez Gatsby zawsze był sam. Setki ludzi były przy nim tylko wtedy, gdy oferował zabawę za darmo i możliwość wylansowania się. Kiedy Gatsby znalazł się w tarapatach nie było już przy nim nikogo, z wyjątkiem dobrodusznego Carraway'a, pomylonego pana Sowie Oczy i ojca, tego biedaka, od którego Gatsby wyjechał jako nastolatek.




Chociaż ów historia wydaje się prosta, jest ona niezwykła z racji na dosadne i odważne przedstawienie nowej epoki (lata dwudzieste – pierwsze nieśmiałe rozluźnienie obyczajowe, szał na Wall Street, jeszce większa zachłanność w zbijaniu fortuny, American Dream, początek jeszcze szybszej cywilizacji, życia w wielkich metropoliach wśród pierwszych drapaczy chmur), ale przede wszystkim z racji na swoją ponadczasowość. Historie podobne do tej opowiedzianej przez Fitzgeralda pojawiały się w literaturze od antyku, jednak nie staną się opowieściami nudnymi jak flaki z olejem dopóki są opowiedziane w szczery i ambitny sposób. W każdej epoce musi pojawić się pisarz, który z artystyczną wnikliwością nakreśli portret nieszczęścia bogatego człowieka, bowiem my, ludzie, zbyt często zapominamy o swoich wadach, takich jak darmozjadztwo i pochopne wydawanie opinii, które mogą przecież wbić komuś nóż w plecy i zwalić go do grobu.

Mały muzyczny akcent zgodnie z tradycją - utwór Lany Del Rey ze ścieżki dźwiękowej do ekranizacji Wielkiego Gatsby'ego z DiCaprio w roli głównej:



1 komentarz:

  1. Przeczytałam książkę, obejrzałam wersję z DiCaprio i z Robertem Redfordem. Historia jest świetna, choć wiesz, że brakuje mi radosnego zakończenia? Nie byłaby pouczająca, ale brakuje. Czy Tobie też przypomina "Lalkę" Prusa?

    OdpowiedzUsuń